
اراده و علت؛ گفتوگویی با ساپولسکی و وگنر
منشا بودنگفتوگواراده و اختیار
«ما نه بیشتر و نه کمتر از مجموع انباشتهی بخت زیستی و محیطیمان هستیم.» این جمله از رابرت ساپولسکی است، عصبزیستشناس دانشگاه استنفورد، در کتابی به اسم Determined. گفتوگوی زیر خیالی است. دو نفر را در نظر بگیرید که یکی تازه این کتاب را تمام کرده و برای دیگری پیام فرستاده: «پس این همه حرف از مسئولیت برای چیست؟» اسمشان را «م» و «ن» میگذاریم.
پردهی اول: زنجیره
م: ساپولسکی میگوید هر کاری که میکنی، نتیجهی همهی چیزهایی است که یک ثانیه، یک ساعت، یک سال و یک میلیون سال پیش اتفاق افتاده. ژنها، هورمونها، کودکی، فرهنگ. هیچ جایی نیست که «تو» از بیرون این زنجیره دخالت کنی.
ن: همان تصویر لاکپشتها، نه؟ هر لاکپشت روی لاکپشتی دیگر، تا ته.
م: دقیقاً. و نکته اینجاست که او آزمایشهای مشهور لیبت را، همانها که نشان میدادند مغز پیش از «تصمیم» آگاهانه فعال میشود، اصلاً مهم نمیداند. میگوید بحث این نیست که تصمیم چند صدم ثانیه زودتر گرفته شده. بحث همان آن تصمیمگیرنده از کجا آمده.
م: و نتیجهاش را هم صریح مینویسد. میگوید اگر ارادهی آزاد نباشد، کیفر بهعنوان انتقام قابل دفاع نیست. آدم خطرناک را باید از آسیب زدن به دیگران بازداشت، ولی همانقدر ساده و بیداوری که ماشینی را که ترمزش خراب است از جاده بیرون میبریم. و میگوید نفرت از کسی همانقدر بیمعناست که نفرت از گردبادی که گویا تصمیم گرفته خانهات را با خاک یکسان کند، یا عشق به یاس بنفشی که گویا تصمیم گرفته عطر خوشی بدهد.
ن: این قسمتش را دوست دارم، راستش. گردباد را نمیشود سرزنش کرد.
م: ولی ستایش را هم نمیشود. او میگوید میشود از کسی تشکر کرد، بهعنوان مداخلهای که احتمال تکرار آن کار را بیشتر کند، ولی هرگز چون «سزاوارش» است. و این شامل خودت هم میشود، وقتی باهوش یا منضبط یا مهربان بودهای.
میان دو پرده. پردهی اول گفتوگو ادعای ساپولسکی را همانطور که در کتاب آمده بازگو میکند: زنجیرهی علتها جایی برای ارادهی آزاد باقی نمیگذارد، و پیامدش همان سرزنش و ستایشِ «سزاوارانه» هر دو بیپایهاند. خود او میان این و کیفرِ رو به آینده، برای بازدارندگی، فرق میگذارد. همان حتی در سختگیرانهترین روایت، چیزی رو به جلو باقی میماند.
پردهی دوم: حس مؤلف بودن
ن: قبول. ولی بگذار کتاب دیگری را کنارش بگذارم. دنیل وگنر، روانشناس هاروارد، سالها پیشتر کتابی نوشت به اسم «توهم ارادهی آگاه». حرفش این بود که ارادهی آگاه یک توهم است، به این معنا که حس «من این کار را کردم» نشانهی مستقیمی نیست که فکر آگاه علت آن کار بوده.
م: همان چه؟ پس این حس از کجا میآید؟
ن: نظریهاش اسم دارد: علیت ذهنی ظاهری. میگوید ما وقتی ارادهی آگاه را تجربه میکنیم که فکر خودمان را علت کارمان تفسیر کنیم. همان سازوکاری که با آن علیت را در دنیای بیرون میفهمیم، دربارهی خودمان هم به کار میافتد. فکری پیش از کار به ذهن آمده، با کار جور است، و علت دیگری هم پیدا نیست؛ پس حس میکنیم «من» کردم.
م: پس او هم با ساپولسکی همصداست.
ن: تا نیمه. وگنر یک قدم دیگر هم برمیدارد. میپرسد اگر این حس علت نیست، پس به چه کاری میآید؟ جوابش در فصلی است که اسمش را گذاشته «قطبنمای ذهن». میگوید حس اراده نشان میدهد کدام کارها مال ماست؛ امضای مؤلف است. و همین حس روی احساس دستاورد و مسئولیت ما اثر میگذارد.
م: همان چیزی که علت نیست، باز هم کاری میکند.
میان دو پرده. وگنر نمیگوید فکر و کار بیربطاند. میگوید حس «من کردم» تفسیری است که ذهن میسازد، نه دیدن مستقیم علت. ولی این تفسیر بیکار نیست: به ما نشان میدهد کدام کارها را باید مال خودمان بدانیم. این همان شکافی است که پردهی سوم از آن رد میشود.
پردهی سوم: جایی برای ایستادن
ن: همین. و اینجا جایی است که من فکر میکنم گفتوگوی ما از دو کتاب جدا میشود. ساپولسکی و وگنر هر دو دربارهی علت حرف میزنند: چه چیزی باعث شد این دست بالا برود. ولی وقتی به دوستم میگویم «من مسئول این خرابی هستم»، دارم گزارش علّی نمیدهم.
م: پس چه میکنی؟
ن: جایی برای ایستادن میسازم. چیزی شبیه آنچه آستین دربارهی قول میگفت: جملهای که کاری انجام میدهد. اگر بگویم «تقصیر کودکیام بود»، ممکن است از نظر علّی کاملاً درست باشد. ولی این جمله هیچ راهی پیش رویم باز نمیکند. «من منشا این هستم» شاید از نظر زیستشناسی ادعای سستی باشد. ولی از فردا صبح، کسی که این را گفته، طور دیگری سر کار میرود.
م: این که فریب دادن خود است.
ن: ممکن است. خود ساپولسکی هم نکتهای دارد که به نظرم به این بحث مربوط است. میگوید آدمها رانندهی انسانی را برای تصادف بیشتر سرزنش میکنند تا خودروی خودران را، حتی وقتی نتیجه یکی است. همان ما سرزنش را به چیزی میدهیم که «یک کسی» پشتش باشد. شاید مسئولیت، به معنایی که ما در نشا از آن حرف میزنیم، همین جای «یک کسی» است، ولی به سمت جلو، نه به سمت عقب. جایی که سرزنش در آن معنا ندارد و فقط ادامه دادن معنا دارد.
م: هنوز قانع نشدهام.
ن: بگذار از طرف دیگر بپرسم. در کارگاههایمان پرسشی داریم: در خیلی از موقعیتها نمیتوانیم واقعیت را تغییر دهیم، اما واکنشمان به واقعیت چه؟ آیا واکنشمان دست ماست؟ ساپولسکی احتمالاً میگوید نه، آن هم نتیجهی زنجیره است. ولی پرسش برای این ساخته نشده که جواب متافیزیکی بگیرد. برای این ساخته شده که کسی، همین الان، نگاه کند و ببیند در واکنشش چه چیزی هست که تا حالا ندیده بود.
م: و اگر ببیند، آن دیدن هم نتیجهی زنجیره است.
ن: شاید. ولی آن دیدن، زنجیره را از فردا به جای دیگری میبرد. این را خود ساپولسکی هم رد نمیکند: میگوید تشکر کردن میتواند احتمال کاری را بیشتر کند. همان چیزی که به آدم گفته میشود، جزو علتهای بعدیاش میشود. «من منشا این هستم» هم یکی از همین جملههاست.
ن: لازم نیست بشوی. من هم کامل قانع نشدهام که ساپولسکی اشتباه میکند. شاید هر دو درست باشند، در دو زبان متفاوت.
پس منشا بودن چه میشود؟
این گفتوگو قرار نیست ثابت کند ساپولسکی یا وگنر اشتباه میکنند. آن دو دربارهی پرسشی حرف میزنند که پاسخش در آزمایشگاه و تاریخ تکامل جستوجو میشود: چه چیزی علت این کار بود؟ وقتی در نشا از «منشا» حرف میزنیم و آن را از «مقصر» جدا میکنیم، به پرسش دیگری اشاره داریم: از کجا به این وضع نگاه میکنم، و از اینجا چه کاری ممکن است؟
میشود منشا بودن را ادعایی متافیزیکی دربارهی ساختار جهان خواند؛ در آن صورت با این دو کتاب درگیر میشود و احتمالاً میبازد. میشود آن را تمایزی زیسته دید: شیوهای از ایستادن در برابر آنچه پیش آمده، که با سرزنش فرق دارد و با انکار هم. در این خوانش، منشا بودن به ارادهی آزاد به معنای فلسفیاش تکیه ندارد. به این تکیه دارد که جملهای که دربارهی خودمان میگوییم، فردایمان را جور دیگری میچیند.
چند روز بعد، م پیام دیگری میفرستد. نوشته با برادرش، که دو سال بود با او حرف نزده، تماس گرفته. و اضافه کرده: «لابد این هم نتیجهی بخت زیستی و محیطیام بود.» بعد یک شکلک خنده. ن جوابی نمیدهد. فکر میکند شاید م درست میگوید. و این بار، آن جمله بهانهای برای سر جای خود ماندن نبود.
منابع
- Austin, J. L. (1962). How to do things with words. Oxford University Press.
- Sapolsky, R. M. (2023). Determined: A science of life without free will. Penguin Press.
- Wegner, D. M. (2002). The illusion of conscious will. MIT Press.
دیدگاهها
تا دیدگاه بنویسید.