
بازیهای زبانی ویتگنشتاین و معنا بهمثابهی کاربرد
لودویگ ویتگنشتایناقدامهای گفتاریارتباط
بازیهای زبانی ویتگنشتاین با ادعایی گره خوردهاند که در ظاهر عجیب است: معنای بسیاری از واژهها برچسبی روی اشیا نیست، کاربردی است که واژه در زبان دارد.
در مدرسه اینطور یاد گرفتهایم: هر واژه نامی است برای یک چیز. «میز» به میز اشاره میکند، «سیب» به سیب، و معنا همان چیزی است که واژه به آن میچسبد. این تصویر آنقدر طبیعی است که کمتر کسی میپرسد با واژههایی مانند «ببخشید» یا «شاید» چه میشود کرد. «ببخشید» روی کدام چیز چسبیده است؟
ویتگنشتاین همین پرسش را جدی گرفت. اینجا دو نگاه او به زبان را کنار هم میگذاریم، از تصویر در کتاب نخست تا کاربرد در کتاب دوم، و در پایان یک تمرین ساده پیشنهاد میکنیم. کتاب دوم را در برگردان انگلیسی خودش در دسترس است؛ کتاب نخست را از راه مدخل دانشنامهی فلسفهی استنفورد میشناسیم.
دو کتاب، یک نویسنده
لودویگ ویتگنشتاین، به روایت دانشنامهی فلسفهی استنفورد، در ۲۶ آوریل ۱۸۸۹ در وین به دنیا آمد. نخستین کتابش، «رسالهی منطقی-فلسفی»، که اینجا کوتاه «رساله» میگوییم، در سال ۱۹۲۱ به آلمانی منتشر شد و در ۱۹۲۲ به انگلیسی. «پژوهشهای فلسفی» پس از مرگ او، در ۱۹۵۳، منتشر شد.
او خودش در پیشگفتار پژوهشها به اشتباههای کتاب نخست اشاره میکند. : «چارهای جز دیدن اشتباهات جدی در آنچه در آن کتاب نخست آورده بودم نداشتم.» همهی نقلهای ویتگنشتاین در این صفحه ست.
پس با دو نگاه روبهروییم و هیچکدام جای دیگری را نمیگیرد. دانشنامهی استنفورد گذار را اینگونه خلاصه میکند: از منطق به دستور زبان عادی، از تأکید بر تعریف و تحلیل به شباهت خانوادگی و بازیهای زبانی، و از نگارش نظاممند به سبک پارهنوشتی.
دو نگاه کنار هم
جدول زیر چهار محور را کنار هم میگذارد. خانههای ستون رساله از روایت دانشنامهی استنفورد آمدهاند. خانههای ستون پژوهشها از همان دانشنامه یا از خود کتاباند. چیدنشان به صورت جفت برداشت ماست و دانشنامه چنین جدولی نساخته است.
| محور | نگاه رساله | نگاه پژوهشها |
|---|---|---|
| زبان چیست؟ | جملههای معنادار همچون تصویرهای واقعیت کار میکنند. | سخن گفتن بخشی از یک فعالیت یا شکل زندگی است. |
| معنا چیست؟ | جملهی عادی معنا دارد، چون میتواند با مطابقت یا نامطابقت با واقعیت راست یا دروغ باشد. | برای دستهی بزرگی از موارد، معنای واژه کاربرد آن در زبان است. |
| روش چیست؟ | تأکید بر تعریف و تحلیل. | شباهت خانوادگی و بازیهای زبانی؛ «فکر نکن، نگاه کن!» |
| نوشتن چگونه است؟ | نگارش نظاممند. | نگارش پارهنوشتی. |
جدول یک چیز را نشان میدهد: پرسش یکی است و پاسخها فرق دارند. اینکه کدام پاسخ استوارتر است، از چیزی که میخوانیم بیرون است.
دانشنامهی استنفورد رساله را با تصویر نردبان هم توضیح میدهد: آن کتاب برای بالا رفتن است و پس از بالا رفتن ناگزیر بیمعنا شناخته میشود و دور انداخته میشود. پایان رساله هم، به گفتهی همان دانشنامه، این جمله است. از برگردان انگلیسی: «دربارهی آنچه نمیتوان از آن سخن گفت، باید خاموش ماند.»
معنا و قیدش
جملهی مشهور پژوهشها را اغلب بریده نقل میکنند: معنای واژه کاربرد آن است. متن کامل قیدی دارد. : برای دستهی بزرگی از موارد بهکار رفتن واژهی «معنا»، هرچند نه برای همه، این واژه را میشود چنین توضیح داد: معنای واژه کاربرد آن در زبان است.
اگر قید را بیندازیم، ادعایی ساختهایم که ویتگنشتاین نگفته است؛ او راهی برای توضیح دادن پیشنهاد کرده و دربارهی هر واژه و هر کاربردی حکم نداده است.
پژوهشها با عبارتی از اعترافات آگوستین آغاز میشود. ویتگنشتاین دربارهی آن میگوید، ، این عبارت «تصویری خاص از ماهیت زبان انسان» به دست میدهد: واژههای زبان اشیا را نام میبرند و جملهها ترکیب این نامهاست. دانشنامهی استنفورد این را «تصویر آگوستینی» مینامد. ما آن را ستون نخست جدول نگذاشتیم، چون در پژوهشها هدف نقد است و نگاه رساله نیست. پژوهشها نخست این تصویر را پیش میگذارد و سپس، با مثالهایی مانند بازی سازندگان، محدودیتش را نشان میدهد. خوانندهای که فقط ستون دوم جدول را بخواند، بدون این پیشزمینه، «کاربرد» را مثل شعاری میشنود که از هیچ پرسشی بیرون نیامده است.
بازی سازندگان و جعبهابزار
دانشنامهی استنفورد بازی سازندگان را مثال میآورد: بنا و دستیارش دقیقاً چهار واژه به کار میبرند، «بلوک»، «ستون»، «تخته» و «تیر». به گفتهی دانشنامه، این بازی ساده نشان میدهد بخشی از تصویر آگوستینی شاید درست باشد، اما محدود میماند، چون نقش کنش را در شکلگیری معنا نادیده میگیرد.
برای تنوع کارکرد واژهها، ویتگنشتاین جعبهابزاری را پیش میکشد: چکش، انبردست، اره، پیچگوشتی، متر، ظرف چسب، چسب، میخ و پیچ. : کارکردهای واژهها به اندازهی کارکردهای این اشیا گوناگون است. چکش و اره هر دو ابزارند، اما یک کار نمیکنند.
همانجا اصطلاح «بازی زبانی» میآید. ، ویتگنشتاین مینویسد این واژه را به کار میبرد تا بر این تأکید کند که سخن گفتن بخشی از یک فعالیت یا یک شکل زندگی است.
دربارهی خود واژهی «بازی» هم پیشنهادی دارد: پیش از آنکه بگوییم بازیها چیزی مشترک دارند، نگاه کنیم. : «فکر نکن، نگاه کن!» آنچه پیدا میشود شبکهای از شباهتهاست که یکدیگر را قطع میکنند و روی هم میافتند. او مینویسد برای توصیف این شباهتها عبارتی بهتر از «شباهتهای خانوادگی» به ذهنش نمیرسد.
«شکل زندگی» را ویتگنشتاین، به گفتهی دانشنامهی استنفورد، کم به کار برده، پنج بار در پژوهشها، و همین مفهوم به خوانشهایی انجامیده که با هم نمیخوانند.
اگر معنا کاربرد باشد
فرض کنید «ببخشید» را در سه موقعیت میشنوید. وقتی پایتان را لگد کردهاند، عذرخواهی است. وقتی غریبهای ساعت را میپرسد، جلب توجه است. وقتی در جلسه میگویید «ببخشید، ولی اینطور نیست»، اعتراضی نرم است. کارهای متفاوت، یک واژه.
اگر برچسب بودن تنها معیار بود، یکی از این سه را «معنای واقعی» میگرفتیم و دو تای دیگر را فرع. نگاه کاربردی میپرسد در هر موقعیت واژه چه کاری میکند. این مثال از نویسندهاند و از نوشتههای ویتگنشتاین نیامده است.
همین پرسش به گفتوگوهای روزمره هم راه مییابد. وقتی دو نفر بر سر معنای «تعهد» یا «موفقیت» بحث میکنند، شاید هر یک آن را در بازیای دیگر به کار میبرد. این هم برداشت ماست و نمیگوید هر اختلافی با همین نگاه حل میشود.
جنبهی دیگر را در یادداشتی دربارهی اقدامهای گفتاری آمده، همانجا که حرف زدن با «انجام دادن» برابر میشود. میان ویتگنشتاین و آن بحث پیوند تاریخی ادعا نمیکنیم؛ فقط پرسش مشترکی را میبینیم: واژه چه میکند؟
یک واژه، سه موقعیت
یک واژهی روزمره انتخاب کنید، مانند «خوب» یا «میدانم». سه موقعیت بنویسید که در آنها این واژه کاری متفاوت میکند: ستودن، هشدار دادن، عوض کردن بحث. برای هر موقعیت یک جملهی واقعی بنویسید، همانطور که شنیدهاید.
حالا یک تعریف برای آن واژه بنویسید و ببینید در هر سه موقعیت جواب میدهد یا نه. اگر جواب میدهد، تعریفتان را نگه دارید. اگر جواب نمیدهد، ببینید هر موقعیت از واژه چه کاری خواسته است.
تمرین پاسخ درست ندارد. هدفش دیدن کاربرد با دست خودتان است، پیش از آنکه دربارهی آن نظر بدهید یا موافق و مخالف شوید.
منابع
- Biletzki, A., & Matar, A. (2026). Ludwig Wittgenstein. Stanford Encyclopedia of Philosophy.
- Wittgenstein, L. (2009). Philosophical Investigations (4th ed.; G. E. M. Anscombe, P. M. S. Hacker & J. Schulte, Trans.). Wiley-Blackwell.
دیدگاهها
تا دیدگاه بنویسید.