
فرناندو فلورس و ایدهی تعهد در زبان
قول و تعهداقدامهای گفتاریهستیشناسیفرناندو فلورس
فرناندو فلورس در کتابی که با تری وینوگراد نوشت، ارتباط را انتقال اطلاعات نمیداند و آن را تعهد و تفسیر میخواند. جملهی بعدش سادهتر است: جامعهی انسانی با بیان درخواستها و قولها میان اعضایش کار میکند. اینها را نویسندهای نوشته که، به روایت ادن مدینا در کتابش دربارهی فناوری و سیاست در شیلیی آلنده، پیشتر وزیر دولت سالوادور آلنده بود و پس از کودتا سه سال زندانی سیاسی ماند.
پرسشی که این متن دنبال میکند همین است: چه کسی این را نوشت، و در چه وضعی؟ پاسخ را تا جایی میآید که منابع میگویند. جاهایی که نمیگویند، خالی میماند.
او که بود؟
مدینا مینویسد فلورس در سال ۱۹۴۳ در شهر تالکای شیلی به دنیا آمد. دو سمت او در دولت آلنده را خودِ کتاب هم میآورد. در پیشگفتار، وینوگراد و فلورس خود را معرفی میکنند و دربارهی فلورس مینویسند که در بالاترین سطح دولت با سازماندهیِ اجتماعی و سیاسی سروکار داشته، در سمت وزیر اقتصاد و وزیر دارایی، میان سالهای ۱۹۷۰ و ۱۹۷۳. مدینا ترتیب را دقیقتر میگوید: فلورس تنها دو ماه پس از آنکه وزیر اقتصاد شد، آن سمت را رها کرد تا وزیر دارایی شود.
معرفی وینوگراد در همان صفحهها اینطور است: سالها پژوهش در علوم رایانه و هوش ماشینی، در دانشگاه امآیتی و استنفورد و مرکز پژوهشی زیراکس در پالو آلتو، و کاری که بیشتر طراحی سامانههایی برای بازنمایی و تحلیل زبان و دانش بوده. نویسندگان خودشان میگویند مسیرشان از دو جای متفاوت آغاز شد و به دو زبان حرف میزدند، «هم به معنای واقعی و هم استعاری».
تقدیمنامهی کتاب یک سطر است: «برای مردم شیلی». در سپاسگزاری هم نویسندگان از مردم شیلی بهخاطر شهامتشان در گشودن «گفتوگوهای تازه برای امکان» و استواریشان در روزگار سخت یاد میکنند و مینویسند که از آنها دربارهی زبان و معنا و زندگی کردن چیزهای بسیار آموختهاند.
سایبرسین و نامهای به استافورد بیر
پیش از کتاب، کاری دیگر بود. پروژهی سایبرسین، به روایت مدینا، برای این ساخته شد که به مدیریت بخشِ رو به رشدِ ملیشدهی اقتصاد کمک کند، سطح تولید ملی را بالا ببرد و وابستگی اقتصادی شیلی به کشورهای دیگر را کم کند. این متن تاریخ سایبرسین نیست؛ آن داستان بلندتر از آن است که در یک بند جا بگیرد.
آنچه به این متن مربوط است، نامهای است که به روایت مدینا فلورس به استافورد بیر نوشت. فلورس در آن میگوید حالا در موقعیتی است که میشود دیدگاههای علمی دربارهی مدیریت و سازمان را در مقیاس ملی پیاده کرد، و این مقیاسی است که در آن «تفکر سیبرنتیک ضرورت میشود». در این نقل، آنچه تعیینکننده است مقیاس ملی است.
همین نقطهی آغاز یک نکته را روشن میکند: کتاب ۱۹۸۶ ادامهی یک خط صاف نیست. به روایت مدینا، اثر بیر و سیبرنتیک بر فکر فلورس ماندگارتر بوده از آنچه در ارجاعات و فهرست منابع کتاب پیداست. پس نمیشود گفت فلورس سیبرنتیک را یکسره کنار گذاشت. میشود گفت مسیرش عوض شد و بخشی از رد پا ماند.
کودتا، زندان، استنفورد
روز کودتا، به نوشتهی مدینا، فلورس به محض خارجشدن از ساختمان بازداشت شد و تا ساعت دو بعدازظهر آلنده مرده بود. او سه سال زندانی سیاسی بود. مدینا میگوید نُه ماه از آن را در جزیرهی داوسون و همراه دیگر مقامهای بلندپایهی دولت آلنده گذراند. فلورس در زندان فراوان میخواند، و هرچه بیشتر میخواند، به نوشتهی مدینا، محدودیتهای تفکر سیبرنتیکی را بیشتر میدید؛ آثار ماتورانا و وارلا، دو زیستشناس شیلیایی، را هم برای فهم آنچه «پیکربندی واقعیت» مینامید بهویژه سودمند یافت.
در سال ۱۹۷۶ شعبهی سانفرانسیسکوی عفو بینالملل، به روایت مدینا، موفق شد آزادی او را از زندان مذاکره کند و ترتیبی داد که فلورس یک سال در بخش علوم رایانهی دانشگاه استنفورد پژوهشگر باشد. خودِ کتاب هم بخشی از این را تأیید میکند. نویسندگان در سپاسگزاری از کسانی در استنفورد و عفو بینالملل یاد میکنند که تلاششان آزادی فلورس را ممکن کرد، و چهار نام را میآورند. این تأییدی دوم است برای بخشی از ماجرا، در متنی که خودِ نویسندگان نوشتهاند.
در استنفورد، مدینا مینویسد، فلورس با تری وینوگراد آشنا شد، دانشمند علوم رایانهای که در پایان دههی هفتاد و در دههی هشتاد همکار نزدیک او میشد.
چرخش از مدیریت سیبرنتیک به هایدگر
وقتی فلورس پایاننامهاش را تمام کرد، به نوشتهی مدینا، از سیبرنتیک مدیریتی فاصله گرفته و به نظریهی کنش گفتاری و فلسفهی هایدگری نزدیک شده بود. به روایت مدینا، فلورس خودش میگوید ماتورانا او را به آثار مارتین هایدگر رساند.
مدینا از نگاه فلورس به کابینهی آلنده هم مینویسد. فلورس وقتی به گذشته برمیگشت، سالهای وزارتش را نمونهای از «پرتابشدگی» میدید و نه تصمیمگیریِ عقلانی. دربارهی محدودیت سیبرنتیک هم جملهای از او نقل میشود: «مشکل من تنوع نبود؛ مشکل من پیکربندیِ واقعیت بود، قانعکردنِ دیگران.» در این جمله، مسئله از نگاه فلورس شکلدادن به واقعیت از راه قانعکردن دیگران است.
از اینجا نتیجهی بزرگی نمیگیریم، چون چرخش فکری یک نفر را از نقلهایی که دیگری جمع کرده نمیشود با اطمینان بازسازی کرد. آنچه هست یک ترتیب است: وزارت، زندان و مطالعهی او در همان سالها که ماتورانا و وارلا هم در آن میآیند، سپس استنفورد و برکلی، و نزدیکی به کنش گفتاری و هایدگر و آستین که کتاب از آنها نام میبرد. شاید این ترتیب تصادفی نباشد، اما منابعی که در دست داریم چنین چیزی نمیگویند.
آنچه کتاب میگوید
کتاب در سال ۱۹۸۶ منتشر شد و مدینا آن را نخستین کتاب فلورس مینامد. یکی از جملههای محوری مقدمه این است: وقتی ابزار طراحی میکنیم، شیوههای بودن را طراحی میکنیم. نویسندگان میگویند پرسشهای ژرف طراحی را آنگاه میبینیم که این را بپذیریم، چون هر فناوری نو در پسزمینهی فهمی ناگفته از طبیعت انسان و کار انسان پدید میآید.
به گفتهی خودشان، اندیشهی هایدگر، گادامر، ماتورانا و آستین چارچوبی بود برای جمعکردن آنچه پیشتر از راه تجربهی عملی آموخته بودند. کتاب خود را دانشورانه هم نمیداند. نویسندگان مینویسند قصد نداشتهاند آن را دانشورانه کنند و میخواهند خواننده را از راههایی ببرند که فهم خودشان را شکل داده؛ این روند ناچار گزینشی است. تاریخ ایدهها را دنبال نمیکنند و نمیخواهند سهم اصالت کسی را تعیین کنند.
حالا به جملهی آغاز برگردیم. نویسندگان در بخشی که رایانه را رسانهای ارتباطی میخوانند، رسانهای که از چاپ و تلفن به شکلی بنیادین متفاوت است، مینویسند ارتباط فرایند انتقال اطلاعات یا نمادها نیست و فرایندی است از جنس تعهد و تفسیر؛ و جامعهی انسانی از راه بیان درخواستها و قولها کار میکند. این گزاره وقتی به ساختار تبدیل شود چه شکلی دارد؟ کتاب «گفتوگو برای کنش» را مطرح میکند و سادهترین حالتش درخواست است: پس از آن دقیقاً پنج گزینه هست. شنونده میتواند بپذیرد، رد کند یا درخواست تغییر شرایط بدهد؛ درخواستکننده هم میتواند درخواست را پس بگیرد یا شرایطش را عوض کند. نویسندگان گفتوگو را به رقصی تشبیه میکنند که در آن هر شریک، در توالی معین، ابتکاری دارد. این بخش از ایده را پیشتر در اقدامهای گفتاری؛ وقتی حرف زدن، انجام دادن است آمده و
کتاب از گفتوگوی دیگری هم یاد میکند، «گفتوگو برای امکانها»، که از مدیر انتظار دارد باز باشد و گوش کند و بپرسد چه کاری ممکن است و در چه حوزهای از کنش وارد میشویم. دربارهی خودِ گوشدادن، گوش دادن؛ ما با چه چیزی میشنویم؟ جداگانه آمده است.
از کتاب به ابزار، و نقد آن
کتاب در بخشی از یک برنامهی رایانهای به نام «کوردیناتور» حرف میزند که نویسندگان در حال ساختنش بودند، برای ساخت و کنترل شبکههای گفتوگو در سامانههای ارتباطی بزرگ. هدفش را شفافکردن تعاملها میدانند. میگویند شمار اندکی از واحدهای بنیادی گفتوگو، مانند درخواست و تعهد، پیشنهاد و پذیرش، گزارش و تصدیق، بارها تکرار میشوند. در صفحهی آخر کتاب، نام «کوردیناتور» علامت ثبتشدهی شرکت آکشن تکنولوژیز معرفی شده است.
یک احتیاط خودِ نویسندگان هم هست. مینویسند پیشنهادشان این نیست که رایانه بتواند با تحلیل جملههای زبان طبیعی کنشهای گفتاری را «بفهمد»، و ساختن تناظری دقیق میان ترکیب واژهها و ساختار تعهدها را ناممکن میدانند. آنچه پیشنهاد میکنند این است که کاربر از این ساختار آگاه شود و ابزاری برای کارِ آشکار با آن داشته باشد. این احتیاط را میشود کنار نقدی گذاشت که در ادامه میآید: یک طرف آنچه کتاب برای ابزار ادعا میکند، طرف دیگر آنچه پژوهشگران بعدتر دربارهی نرمافزار گفتند.
مدینا هم همین شرکت را میشناسد: فلورس با وینوگراد شرکتی نوپا تأسیس کرد به نام آکشن تکنولوژیز. نرمافزار، به روایت مدینا، پیامها را با برچسبهایی مانند «درخواست» یا «تعهد» نشانهگذاری میکرد تا قصدها و مسئولیتهای کارکنان یک شرکت روشن شود. دربارهی قولدادن در زندگی روزمره، قول، کلمهای که کار میکند را داریم.
نقد هم بود. به روایت مدینا، پژوهشگران «کار مشارکتی رایانهپشتیبان» نرمافزار را متهم کردند که نظامی از مقولههای زبانی را به سازمانها تحمیل میکند. ادامهی نقد، باز به روایت مدینا، این بود که ابزار نمیتواند همهی پیچیدگی و ناهمگونی ارتباطات درون یک سازمان را به حساب بیاورد و حتی ممکن است این تبادلهای پرمایه را مجبور کند به شکلهای تازهای از نظم و کنترل نهادی تن بدهند.
فلورس در سال ۱۹۸۹، به نوشتهی مدینا، شرکت مشاورهای بیزنس دیزاین اسوشیتس را بنیان گذاشت. به ادعای خودِ فلورس به روایت مدینا، آموزشهای آن شرکت هماهنگی را در سازمانها بهتر میکرد. این یک ادعاست و در این متن فقط نسبت داده میشود.
چه چیزی را نمیدانیم؟
رابطهی فلورس با کسانی که نامشان در متنها کنار او آمده، از آنچه منبع میگوید فراتر نمیرود، و ما هم فراتر نمیرویم. یک نمونه: در بخش سپاسگزاریِ کتاب، نویسندگان نام ورنر ارهارد را در فهرست کسانی آوردهاند که از گفتوگو با آنها بهره بردهاند؛ کتاب بیش از این دربارهی او چیزی نمیگوید.
شاهد مستقلی هم که اثر آموزشهای بعدیِ فلورس را سنجیده باشد در منابع این متن نیست. متن اصلی نقد پژوهشگران کار مشارکتی و نام نویسندگانش را نیز ندیدهایم، پس نمیدانیم نقدشان در اصل چقدر پیچیدهتر از این بازگویی بود. هر چه دربارهی زندگی فلورس آمد از کتاب مدینا و از خودِ کتاب نویسندگان است، و هرجا چیزی به مدینا برمیگردد نسبتش داده شده.
آخرین باری که به کسی گفتید «باشه، انجام میدهم»، دقیقاً چه چیزی را به عهده گرفتید، و در برابر چه کسی؟
منابع
- Winograd, T., & Flores, F. (1986). Understanding Computers and Cognition: A New Foundation for Design. Ablex.
- Medina, E. (2011). Cybernetic Revolutionaries: Technology and Politics in Allende's Chile. MIT Press.
دیدگاهها
تا دیدگاه بنویسید.